Teoria Taiji
Tai-Chi Chuan czy Taijiquan
Nazwa
"Tai-Chi Chuan" to pisownia wzorowana na języku angielskim
i z tego powodu łatwiej zrozumiała w Polsce. Słabo jednak oddaje
właściwą chińską fonetykę. W Chinach komunistycznych wprowadzono
tzw. pinyin, pisownię fonetyczną, w której nazwa ta wygląda
tak - taijiquan. Należy czytać
"tai ći ćhuan". Ta postać nazwy
przyjmuje się też na Tajwanie i w chińskiej diasporze, dla ułatwienia
jednak sylaby pisze się osobno - Tai Ji Quan (czasem też Tai Ji Chuan).
"Tai-Chi" to
'Wielka Równowaga' - termin
filozoficzny, oznaczający równowagę między Ziemią i Niebem,
'Yin' i 'Yang', dzięki której
istnieje wszystko, co istnieje. "Chuan" to "Pięść",
czyli przenośnie "szkoła walki".
Sztuka walki czy rekreacja fizyczna?
Pod koniec XIX i w XX wieku rola sztuki walki w społeczeństwie
chińskim znacznie zmalała, wraz z pojawieniem się nowoczesnej broni
strzeleckiej, a później maszynowej. Wiele stylów walki zaczęto
uprawiać dla podtrzymania tradycji i jako rekreację fizyczną.
Okazało się przy tym, że niektóre z nich są wyjątkowo skuteczne.
Ich cechą charakterystyczną było naciągnięcie się i rozluźnienie
zewnętrznych aktonów mięśni, co nazwano "stalą owiniętą
w miękką bawełnę" lub "kierowaniem energii do kości, a nie
do mięśni". Style te nazwano stylami "wewnętrznymi",
która to nazwa utrwaliła się w latach 20. naszego wieku. Jednym
z tych niewielu systemów był Tai-Chi Chuan, podzielony już w tym
okresie na wiele stylów, z których
niektóre bardziej skupiały się na rekreacji, a niektóre wciąż
jeszcze na walce.
Różnice między tymi dwoma podejściami w wypadku Tai-Chi Chuanu są -
w wypadku początkowego treningu - trudne do zauważenia, gdyż główną
bronią tego systemu jest użycie energii wewnętrznej, bez której jej
techniki pozostają mało skuteczne. Tę samą umiejętność rozwija się
także, by zapewnić sobie zdrowie, sprawność i długowieczność. Ponieważ
jednak osoby, szkolące się w samoobronie rozpoczynają naukę zastosowań
dopiero wtedy, gdy rozwiną w sobie wystarczająco umiejętności panowania
nad ciałem, umysłem i energią, ich trening nie różni się zasadniczo
od tych, którym zależy jedynie na pozbyciu się dolegliwości. Poza tym,
bez motywacji, którą stwarza myślenie o samoobronie, trudno sprawić,
by energia wewnętrzna płynęła wystarczająco mocno, by spowodować skutki
zdrowotne. Dlatego doświadczeni instruktorzy, zapytani o różnice między
treningiem do walki i dla zdrowia są na ogół zdumieni i nie bardzo
rozumieją, o co chodzi. "To, czego używasz w walce, sprawia,
że jesteś zdrowy. Jeśli nie jesteś silny, nie jesteś też zdrowy.
Nie ma żadnej różnicy" - jak powiedział mi mój pierwszy nauczyciel.
Jak wygląda trening Tai-Chi Chuan?
Ćwiczenia sztuki walki, zwanej Tai-Chi Chuan to sekwencje powolnych,
płynnych ruchów wykonywanych tak, by nie widać było końca jednego i
początku drugiego ruchu, przerywanych gwałtownymi wyładowaniami
"wystrzałowej" energii. Niektóre style (np. Chen, Hao)
zawierają osobne sekwencje składające się w dużej części z
"wystrzałowych" ruchów. W niektórych natomiast (Yang)
szybkie ruchy zanikły prawie zupełnie. Sekwencje wykonuje się także
z tradycyjną bronią, która w tej chwili jest raczej przyrządami
treningowymi (mało kto posługuje się obecnie ostrym mieczem).
Do najpopularniejszych należą
miecz ('jian') i długi drąg
('guan'), ale można spotkać się z
szablą ('dao') czy
halabardą ('guandao'), a szabla i miecz
występują czasem w parach. Do charakterystycznych ćwiczeń
należy także 'tuishou'
("Pchające ręce"), polegające na wzajemnym wytrącaniu się
z równowagi bez użycia siły mięśni (podstawową rolę odgrywa
właściwa, zrównoważona postawa, tzw. "zakorzenienie").
Charakterystyczne jest to, że w ruchu bierze zawsze udział całe
ciało, a nie tylko ręce lub tylko nogi. Najwięcej siły czerpie się
z ruchu mięśni brzucha i lędźwi (talii), które są najmasywniejsze
i najsilniejsze, lecz ich opanowanie wymaga wieloletniego treningu.
Podstawy teoretyczne
Ideą Tai-Chi Chuan jest wykorzystanie wszystkich możliwości ciała
ludzkiego - aktywne w czasie treningu są i ciało (zewnętrze),
i umysł (wnętrze, należy rozumieć to jako uwagę) i to w jednakowym
stopniu. Położenie akcentu tylko na jedną z tych stron powodowałoby
zakłócenie równowagi, niepokój i brak siły. Siłę należy też
zachowywać - nawet najsilniejszy człowiek zmęczy się, gdy będzie
jej bez przerwy używać. Stąd dążenie do efektywności ruchu -
osiągania maksymalnego efektu przy minimalnym wysiłku, co również
możliwe jest dzięki równowadze.
Specyficzna współpraca pomiędzy ciałem i umysłem (uwagą)
to umiejętność, którą Chińczycy określają jako "umiejętność
użycia energii qi".
Polega ona na tym, ż ruch uwagi przebiega w tym samym czasie,
w tej samej płaszczyźnie i kierunku, co ruch ciała, choć
niekoniecznie po tej samej drodze. W stylu Chen istnieje 13
sposobów koordynacji obu z nich, które znane są jako
"trzynaście postaw" lub
"trzynaście energii":
są one inne dla technik ręcznych, a inne w wypadku
technik z bronią.
Zachowanie równowagi jest główną zasadą Tai-Chi Chuanu - równowagi
zarówno fizycznej (nie chwiać się), jak i umysłowej (zachować spokój).
Osiąga się to dzięki wypośrodkowaniu między rozluźnieniem
i naciągnięciem mięśni i szerokim, zrównoważonym postawom.
Równowaga zakłada jednak stałą gotowość do ruchu w każdym kierunku,
co wyklucza równomierne obciążenie kończyn - zawsze
jedna jest "substancjalna" a druga "pusta",
jedna pasywna yin, a druga aktywna yang. Teoria
yin/yang jest kluczowa
dla zrozumienia tego, co Chińczycy nazywają równowagą i odgrywa
dużą rolę w zrozumieniu zasad Tai-chi Chuan. Znaczenie ma rozluźnienie
zewnętrznych aktonów mięśni (yang) i naciągnięcie wewnętrznych
(yin), co powoduje, że yang uspokaja się, a yin
aktywizuje. Pozwala to na utrzymanie mięśni w stanie balansu,
co pozwala na pewność i płynność ruchu, nie wymagającego nadmiernego
wysiłku. Mówi się, że w Tai-Chi "kieruje się energię nie
do mięśni, lecz do kości".
Równowagę najłatwiej jednak zachować, jeśli człowiek nie oddala się
zbytnio od centrum. Jeśli chodzi o stosunki między ciałem i umysłem,
żadna z tych dziedzin aktywności nie może być zbyt intensywna, stąd
konieczność "rozluźnienia" ciała i umysłu. Ruchy ciała
na ogół są wolne; w trakcie treningu ćwiczący unikają też nadmiernego,
kurczowego skupiania uwagi i wymagających wysiłku dokładnych
wizualizacji. Gdy chodzi o dziedzinę aktywności fizycznej, oprócz
rozluźnienia i powolności ruchu najważniejsze jest zwracanie uwagi
na centrum ciała, jego punkt ciężkości. Miejsce to Chińczycy uważają
za główne siedlisko mocy i nazywają 'dantian' ('tan-t'ien'). Każdy
ruch ciała to ruch przede wszystkim tego obszaru, na którym
skoncentrowany jest umysł. Pozostałe części ciała jedynie kontynuują
zapoczątkowaną tam akcję. By nie oddalać się od niego, kończyny
pozostają cały czas ugięte, co pomaga też w zachowaniu rozluźnienia
mięśni - nadmierne ugięcie (ponad 90 stopni) powoduje napięcie mięśni
przywodzicieli, a nadmierne wyprostowanie (ponad 170 stopni) napięcie
mięśni prostowników.
Należy także pamiętać, że - tak jak w większości stylów wewnętrznych -
główną bronią stylu jest energia wewnętrzna, wobec czego cały trening
ześrodkowany jest na jej rozwoju, a zastosowania w walce to sprawa
drugorzędna. Dla założycieli stylu jasne jest, że tylko siła
i prawidłowa postawa zapewnia skuteczność - człowiek, któremu ich
nie brak, nawet bez doświadczenia w walce spontanicznie może być
skuteczniejszy niż ktoś, komu brakuje siły, zdecydowania i spokoju.
Stąd skoncentrowanie treningu najpierw na osiąganiu mocy, a dopiero
później na zastosowaniach, które dostępne są osobom zaawansowanym
i nie stanowią dla nich specjalnej trudności. Niedopuszczanie
do treningu walki czy nawet zastosowań osób nieprzygotowanych
powoduje, że ilość kontuzji podczas treningu jest minimalna.
copyright © Jaromir Śniegowski
Polskie Towarzystwo Rozwoju Chen Taiji Quan
Oficjalna strona Towarzystwa: www.chen.org.pl,
e-mail: chen@chen.org.pl
Treść: Jaromir Śniegowski, Wykonanie strony: Tadeusz Jasienski