Teoria Taiji


Tai-Chi Chuan czy Taijiquan


Nazwa

"Tai-Chi Chuan" to pisownia wzorowana na języku angielskim i z tego powodu łatwiej zrozumiała w Polsce. Słabo jednak oddaje właściwą chińską fonetykę. W Chinach komunistycznych wprowadzono tzw. pinyin, pisownię fonetyczną, w której nazwa ta wygląda tak - taijiquan. Należy czytać "tai ći ćhuan". Ta postać nazwy przyjmuje się też na Tajwanie i w chińskiej diasporze, dla ułatwienia jednak sylaby pisze się osobno - Tai Ji Quan (czasem też Tai Ji Chuan).

"Tai-Chi" to 'Wielka Równowaga' - termin filozoficzny, oznaczający równowagę między Ziemią i Niebem, 'Yin' i 'Yang', dzięki której istnieje wszystko, co istnieje. "Chuan" to "Pięść", czyli przenośnie "szkoła walki".


Sztuka walki czy rekreacja fizyczna?

Pod koniec XIX i w XX wieku rola sztuki walki w społeczeństwie chińskim znacznie zmalała, wraz z pojawieniem się nowoczesnej broni strzeleckiej, a później maszynowej. Wiele stylów walki zaczęto uprawiać dla podtrzymania tradycji i jako rekreację fizyczną. Okazało się przy tym, że niektóre z nich są wyjątkowo skuteczne. Ich cechą charakterystyczną było naciągnięcie się i rozluźnienie zewnętrznych aktonów mięśni, co nazwano "stalą owiniętą w miękką bawełnę" lub "kierowaniem energii do kości, a nie do mięśni". Style te nazwano stylami "wewnętrznymi", która to nazwa utrwaliła się w latach 20. naszego wieku. Jednym z tych niewielu systemów był Tai-Chi Chuan, podzielony już w tym okresie na wiele stylów, z których niektóre bardziej skupiały się na rekreacji, a niektóre wciąż jeszcze na walce.

Różnice między tymi dwoma podejściami w wypadku Tai-Chi Chuanu są - w wypadku początkowego treningu - trudne do zauważenia, gdyż główną bronią tego systemu jest użycie energii wewnętrznej, bez której jej techniki pozostają mało skuteczne. Tę samą umiejętność rozwija się także, by zapewnić sobie zdrowie, sprawność i długowieczność. Ponieważ jednak osoby, szkolące się w samoobronie rozpoczynają naukę zastosowań dopiero wtedy, gdy rozwiną w sobie wystarczająco umiejętności panowania nad ciałem, umysłem i energią, ich trening nie różni się zasadniczo od tych, którym zależy jedynie na pozbyciu się dolegliwości. Poza tym, bez motywacji, którą stwarza myślenie o samoobronie, trudno sprawić, by energia wewnętrzna płynęła wystarczająco mocno, by spowodować skutki zdrowotne. Dlatego doświadczeni instruktorzy, zapytani o różnice między treningiem do walki i dla zdrowia są na ogół zdumieni i nie bardzo rozumieją, o co chodzi. "To, czego używasz w walce, sprawia, że jesteś zdrowy. Jeśli nie jesteś silny, nie jesteś też zdrowy. Nie ma żadnej różnicy" - jak powiedział mi mój pierwszy nauczyciel.


Jak wygląda trening Tai-Chi Chuan?

Ćwiczenia sztuki walki, zwanej Tai-Chi Chuan to sekwencje powolnych, płynnych ruchów wykonywanych tak, by nie widać było końca jednego i początku drugiego ruchu, przerywanych gwałtownymi wyładowaniami "wystrzałowej" energii. Niektóre style (np. Chen, Hao) zawierają osobne sekwencje składające się w dużej części z "wystrzałowych" ruchów. W niektórych natomiast (Yang) szybkie ruchy zanikły prawie zupełnie. Sekwencje wykonuje się także z tradycyjną bronią, która w tej chwili jest raczej przyrządami treningowymi (mało kto posługuje się obecnie ostrym mieczem). Do najpopularniejszych należą miecz ('jian') i długi drąg ('guan'), ale można spotkać się z szablą ('dao') czy halabardą ('guandao'), a szabla i miecz występują czasem w parach. Do charakterystycznych ćwiczeń należy także 'tuishou' ("Pchające ręce"), polegające na wzajemnym wytrącaniu się z równowagi bez użycia siły mięśni (podstawową rolę odgrywa właściwa, zrównoważona postawa, tzw. "zakorzenienie"). Charakterystyczne jest to, że w ruchu bierze zawsze udział całe ciało, a nie tylko ręce lub tylko nogi. Najwięcej siły czerpie się z ruchu mięśni brzucha i lędźwi (talii), które są najmasywniejsze i najsilniejsze, lecz ich opanowanie wymaga wieloletniego treningu.


Podstawy teoretyczne

Ideą Tai-Chi Chuan jest wykorzystanie wszystkich możliwości ciała ludzkiego - aktywne w czasie treningu są i ciało (zewnętrze), i umysł (wnętrze, należy rozumieć to jako uwagę) i to w jednakowym stopniu. Położenie akcentu tylko na jedną z tych stron powodowałoby zakłócenie równowagi, niepokój i brak siły. Siłę należy też zachowywać - nawet najsilniejszy człowiek zmęczy się, gdy będzie jej bez przerwy używać. Stąd dążenie do efektywności ruchu - osiągania maksymalnego efektu przy minimalnym wysiłku, co również możliwe jest dzięki równowadze.

Specyficzna współpraca pomiędzy ciałem i umysłem (uwagą) to umiejętność, którą Chińczycy określają jako "umiejętność użycia energii qi".

Polega ona na tym, ż ruch uwagi przebiega w tym samym czasie, w tej samej płaszczyźnie i kierunku, co ruch ciała, choć niekoniecznie po tej samej drodze. W stylu Chen istnieje 13 sposobów koordynacji obu z nich, które znane są jako "trzynaście postaw" lub "trzynaście energii": są one inne dla technik ręcznych, a inne w wypadku technik z bronią.

Zachowanie równowagi jest główną zasadą Tai-Chi Chuanu - równowagi zarówno fizycznej (nie chwiać się), jak i umysłowej (zachować spokój). Osiąga się to dzięki wypośrodkowaniu między rozluźnieniem i naciągnięciem mięśni i szerokim, zrównoważonym postawom. Równowaga zakłada jednak stałą gotowość do ruchu w każdym kierunku, co wyklucza równomierne obciążenie kończyn - zawsze jedna jest "substancjalna" a druga "pusta", jedna pasywna yin, a druga aktywna yang. Teoria yin/yang jest kluczowa dla zrozumienia tego, co Chińczycy nazywają równowagą i odgrywa dużą rolę w zrozumieniu zasad Tai-chi Chuan. Znaczenie ma rozluźnienie zewnętrznych aktonów mięśni (yang) i naciągnięcie wewnętrznych (yin), co powoduje, że yang uspokaja się, a yin aktywizuje. Pozwala to na utrzymanie mięśni w stanie balansu, co pozwala na pewność i płynność ruchu, nie wymagającego nadmiernego wysiłku. Mówi się, że w Tai-Chi "kieruje się energię nie do mięśni, lecz do kości".

Równowagę najłatwiej jednak zachować, jeśli człowiek nie oddala się zbytnio od centrum. Jeśli chodzi o stosunki między ciałem i umysłem, żadna z tych dziedzin aktywności nie może być zbyt intensywna, stąd konieczność "rozluźnienia" ciała i umysłu. Ruchy ciała na ogół są wolne; w trakcie treningu ćwiczący unikają też nadmiernego, kurczowego skupiania uwagi i wymagających wysiłku dokładnych wizualizacji. Gdy chodzi o dziedzinę aktywności fizycznej, oprócz rozluźnienia i powolności ruchu najważniejsze jest zwracanie uwagi na centrum ciała, jego punkt ciężkości. Miejsce to Chińczycy uważają za główne siedlisko mocy i nazywają 'dantian' ('tan-t'ien'). Każdy ruch ciała to ruch przede wszystkim tego obszaru, na którym skoncentrowany jest umysł. Pozostałe części ciała jedynie kontynuują zapoczątkowaną tam akcję. By nie oddalać się od niego, kończyny pozostają cały czas ugięte, co pomaga też w zachowaniu rozluźnienia mięśni - nadmierne ugięcie (ponad 90 stopni) powoduje napięcie mięśni przywodzicieli, a nadmierne wyprostowanie (ponad 170 stopni) napięcie mięśni prostowników.

Należy także pamiętać, że - tak jak w większości stylów wewnętrznych - główną bronią stylu jest energia wewnętrzna, wobec czego cały trening ześrodkowany jest na jej rozwoju, a zastosowania w walce to sprawa drugorzędna. Dla założycieli stylu jasne jest, że tylko siła i prawidłowa postawa zapewnia skuteczność - człowiek, któremu ich nie brak, nawet bez doświadczenia w walce spontanicznie może być skuteczniejszy niż ktoś, komu brakuje siły, zdecydowania i spokoju. Stąd skoncentrowanie treningu najpierw na osiąganiu mocy, a dopiero później na zastosowaniach, które dostępne są osobom zaawansowanym i nie stanowią dla nich specjalnej trudności. Niedopuszczanie do treningu walki czy nawet zastosowań osób nieprzygotowanych powoduje, że ilość kontuzji podczas treningu jest minimalna.



copyright © Jaromir Śniegowski
Polskie Towarzystwo Rozwoju Chen Taiji Quan
Oficjalna strona Towarzystwa: www.chen.org.pl,  e-mail: chen@chen.org.pl
Treść: Jaromir ŚniegowskiWykonanie stronyTadeusz Jasienski