Trzynaście energii
(Przygotowane według ustnych wyjaśnień Jana Silberstorffa)
Podstawą teoretyczną taijiquanu jest "trzynaście
postaw". Chińskie słowo, tłumaczone jako "postawa"
jest tak wieloznaczne, że równie dobrze można mówić o "trzynastu
technikach" czy "trzynastu energiach". Według Tao
of Tai-chi Chuan Jou Tsung-hwa elementy te odpowiadają Ośmiu
Trygramom (techniki ręczne) i Pięciu Stadiom (kierunki
poruszania się), co w sumie daje liczbę "13" (nie uważaną
w Chinach za pechową).
Mamy więc 4 techniki podstawowe ("cztery bramy",
"cztery kierunki" - peng, lu, ji
i an), 4 techniki zaawansowane ("cztery
rogi" lub "cztery baszty" - cai, lie,
zhou i kao)*
oraz 5 kierunków ruchu ("pięć kroków" - w przód,
w tył, obrót w lewo, obrót w prawo i kierunek pionowy, służący do
"zakorzeniania się" i łapania równowagi, związane kolejno
z Ogniem, Wodą, Drzewem, Metalem i Ziemią, czyli tzw. Pięcioma
Stadiami).
Już jednak co do interpretacji tych nazw istnieje między
poszczególnymi źródłami spora różnica. Jedni widzą w nich
konkretne techniki, inni uniwersalne wzorce poruszania się,
obecne w każdym ruchu sztuki. Istnieje też poważna rozbieżność,
jeśli chodzi o interpretację znaczenia podanych nazw.
W stylu Chen podział ten nie istnieje. Skojarzenie
"technik" czy "energii" z Ośmioma Trygramami
i Pięcioma Stadiami jest bowiem dość późną inowacją, wprowadzoną
w stylu Yang. W użyciu jest natomiast aż 13 takich
terminów. Mistrzowie naszego stylu traktują je jako określenia
sposobów użycia energii i jej ukierunkowania, stąd najczęstsze
tłumaczenie to "trzynaście energii". Odnoszą się
one tylko do form ręcznych, gdyż każda z broni, a więc
miecz i podwójny miecz,
szabla i podwójna szabla,
kij/włócznia oraz
halabarda guandao
posiadają własne, charakterystyczne dla siebie
13 energii.
Jak w stylu Yang, wyróżnia się też kierunki poruszania się (w tył,
w przód, w lewo, w prawo i środek), co podaje nawet tekst
Dziesięciu zasad Chen Changxinga, jednego z najsłynniejszych
źródeł do teorii stylu. Kierunki te nie są jednak wliczane do
"trzynastu energii". Prócz wymienionych wyżej, w stylu Chen
istnieje 5 następnych sposobów stosowania siły, co daje w wyniku
liczbę "13". Są to więc w kolejności:
Osiem "energii" znanych powszechnie:
Peng
- prawie wszyscy określają tę energię jako podstawową,
obecną we wszystkich ruchach i innych energiach. W stylu Chen
termin ten oznacza umiejętność utrzymania równowagi, rozparcia
się we wszystkich kierunkach. Związana jest ona z pewnym
naciągnięciem się, rozwarciem kończyn na wszystkie strony,
co pozwala na utrzymanie mocnej pozycji bez napinania
zewnętrznych aktonów mięśni i bez niepotrzebnego wysiłku
czy męczenia się. Stąd wrażenie, że siła w tai-chi osiągana
jest bez starań i napięcia (w rzeczywistości jest pewne
napięcie, ale tylko aktonów mięśni bezpośrednio przylegających
do szkieletu, co Chińczycy określają jako "skierowanie
qi do kości, a nie do mięśni". Peng jest więc
sposobem na kontrolowanie swojej pozycji we wszystkich kierunkach
i zachowanie równowagi.
Inne interpretacje
- umiejętność wytwarzania wokół siebie mentalnej "strefy" broniącej ciała;
- technika "odparcia ataku", jak najczęściej tłumaczone jest to słowo;
- odpowiada trygramowi 'qien'.
Lu
- "ściągnięcie w tył", będące odpowiedzią na atak
przeciwnika, skierowany w naszą stronę i wykorzystujący jego siłę.
Polega on na obrocie ciała, zejściu z linii ataku
i pociągnięciu ręki (lub rąk) przeciwnika w tę samą
stronę, w którą uderzał.
Inne interpretacje
- na ogół zgodne z powyższym;
- odpowiada trygramowi 'kun'.
Ji
- tłumaczony najczęściej jako "nacisk"; dla adeptów Chen oznacza
pchnięcie przeciwnika w ten sposób, że kieruje się
swą siłę nie na wprost, lecz lekko w bok, w prawo lub
w lewo, co utrudnia mu stawianie oporu.
Inne interpretacje
- istnieją spore rozbieżności między mistrzami. Niektórzy określają tak pchnięcie gwałtowne i krótkie, które nie powoduje przemieszczenia ciała przeciwnika i sprawia, że energia wyładowuje się na jego narządach wewnętrznych;
- inni twierdzą, że istotą ji jest zbliżanie się do siebie dłoni atakującego;
- odpowiada trygramowi 'kan'.
An
- odepchnięcie zbliżającego się przeciwnika
na wprost, co pozwala na użycie całej energii ciała osoby
pchającej, ale popychanemu ułatwia stawienie oporu - kierunek
energii nie zmienia się, wobec czego wystarczy stać
w prawidłowej, zakorzenionej pozycji, by nie można było
nas ruszyć. An grozi także, że atakujący pchnie
za daleko i straci własne zakorzenienie.
Z tego powodu wiele ataków w czasie ćwiczeń zaczyna się
jako an (najsilniejsze, w celu wykorzenienia przeciwnika),
a kontynuowane jest jako ji (mylące i pozwalające
na zachowanie własnej pozycji, gdyż pchający przekręca się
w miejscu, a nie przesuwa do przodu).
Inne interpretacje
- Ci sami, którzy uznawali ji za pchnięcie krótkie i gwałtowne, terminem an określają pchnięcie długie, dalekie i wolne, powodujące przemieszczenie ciała atakowanego, ale bezpieczne dla jego wnętrza. Wszyscy jednak zgadzają się, że an to "pchnięcie", z tego względu termin ten można uznać za raczej jednoznaczny;
- odpowiada trygramowi 'li'.
Następne terminy, jako używane rzadziej (nie ćwiczy się
określanych przez nie umiejętności podczas podstawowych
Pchających Dłoni), mają też mniej sprzecznych interpretacji.
Cai
- ściągnięcie w dół. Od lu różni się tym, że następuje
zmiana kierunku ciągnięcia w stronę podłoża, co wymaga użycia siły.
Inne interpretacje
- odpowiada trygramowi 'sun'.
Lie
- tłumaczone jako "rozdzielenie", "rozszczepienie"
polega na tym, że siłę stosuje się w dwu przeciwnych kierunkach,
rozciągając przeciwnika (najczęściej jego kończynę) i pozbawiając go
w ten sposób równowagi lub przełamując opór.
Inne interpretacje
- niektórzy wręcz określają tę technikę jako "złamanie" lub "kontrolę" (tj. założenie dźwigni), gdyż drugie zastosowanie lie jest bardziej znane;
- odpowiada trygramowi 'zhen'.
Zhou
- uderzenie łokciem na wprost, z lewa na prawo
lub odwrotnie, a także w dół. Technika ta jest silna
i gwałtowna, często przypomina silne i twarde ji.
Inne interpretacje
- odpowiada trygramowi 'tui'.
Kao
- tłumaczone jako "uderzenie barkiem", lecz tak
naprawdę chodzi o użycie całego ciała. W tai-chi
najczęściej jesteśmy wyprostowani, stąd każde
kao angażuje nie tylko bark, ale i biodro i cały
bok. Od ustawienia przeciwnika zależy też, czy
pchniemy go barkiem, czy częściowo plecami lub klatką
piersiową. Niezależnie od tego, zawsze będzie to kao.
Ze względu na nieco mniejszą dynamikę ciała, kao
przypomina raczej łagodne lecz silne pchnięcie, niż uderzenie.
Inne interpretacje
- odpowiada trygramowi 'ken'.
Pięć "energii" charakterystycznych
dla stylu Chen
(nie ma więc rozbieżności w ich interpretacji między szkołami).
Teng
- uderzenie z dołu w górę, najczęściej łokciem czy barkiem.
Shan
- unik w dół. Gdy ktoś nas popycha czy uderza,
zamiast obracać się lub ustępować w tył obniżamy pozycję,
schodząc z linii ataku.
Zhe
- wykorzystanie ataku przeciwnika do przekręcenia
jego ciała (nadania mu ruchu obrotowego), co na ogół
kończy się tym, że znajdujemy się za plecami wykorzenionego
i pozbawionego równowagi atakującego i łatwo możemy założyć
mu dźwignię na kręgosłup lub kończynę.
Kong (pustka)
- charakteryzuje działania zaawansowanego
i doświadczonego praktyka. Oznacza wyprzedzanie akcji przeciwnika
tak, że w momencie jego ataku już nie jesteśmy na jego linii,
a więc ciosy i pchnięcia trafiają w pustkę, zmuszając go do
marnotrawienia energii (nie dość, że musiał użyć jej do
wyprowadzenia ataku, to co najmniej taką samą ilość zużywa
na jego zatrzymanie i utrzymanie równowagi).
Huo (ogień)
- technika spotykana tylko w stylach tai-chi,
które zachowały pełne walory bojowe. W nich bowiem
od spoczynku przechodzi się do szybkich i gwałtownych
jak ogień ataków czy kontrataków, co nadal wymaga
rozluźnienia i doskonałej techniki.
Należy pamiętać, że atak adepta tai-chi nigdy nie jest
jednorodny. Wielokrotne zmiany kierunku i sposobu przeprowadzenia
w trakcie ataku to jeden z podstawowych wymogów, bez którego nie
sposób stosować tej sztuki. To, co zaczyna się jako lu,
może być kontynuowane jako cai, a potem teng.
Jednolite z pozoru pchnięcie w rzeczywistości składa się z wielu
następujących po sobie an, ji, a nawet kao
i zhou, zaś czasami kończy się jako huo. Klasę
zawodnika rozpoznaje się po tym, że nie da się tych poszczególnych
faz dokładnie odróżnić.
W wypadku ruchów formy np.
shi jiu shi
(forma 19 ruchów) - Rozczesywanie Grzywy Dzikiego Konia
zaczyna się jako lu, potem następuje kao
i lie, zaś Sześć Pieczęci i Cztery Zamknięcia
to najpierw lu, potem cai, w końcu lie
i an.
Nie należy więc (przynajmniej na gruncie stylu Chen)
traktować "trzynastu energii" jako oddzielnych technik
i jako takich ich ćwiczyć. Od tego są formy i Pchające Dłonie.
* Niejasne to nazewnictwo nawiązuje do powstałego
w epoce "Wiosen i Jesieni" schematycznego planu budowy
twierdzy i obozu wojskowego. Obiekty takie budowano na planie
czworokąta, otoczonego murem lub wałem ziemnym i palisadą. Pośrodku
boków znajdowały się zwrócone w 4 podstawowych kierunkach bramy,
od których prowadziły aleje na plac centralny z ołtarzami Nieba
i Ziemi. Rogi czasem wzmacniano niskimi basztami. Tak więc trygramy
'qien', 'kan', 'kun' i 'li', rozmieszczone w sposób zwany Porządkiem
Wcześniejszego Nieba, który jest właściwy dla teorii tai-chi,
skupiającej się na stanie "naturalnym",
"przedspołecznym", odpowiadają kolejno kierunkom:
południowemu, wschodniemu, północnemu i zachodniemu, a więc
bramom umocnień. Trygramy pozostałe zaś kierunkom pośrednim,
a więc rogom lub basztom budowli.
Ponieważ pochodzenie tego nazewnictwa dla niektórych było niewiadome,
używali również nazwy Osiem Bram (ba men), co nie jest
właściwe, gdyż w chińskich umocnieniach bramy nigdy nie były
zwrócone w kierunkach pośrednich, ani nie znajdowały się na rogach
czworokąta.
Powrót do tekstu
copyright © Jaromir Śniegowski
Polskie Towarzystwo Rozwoju Chen Taiji Quan
Oficjalna strona Towarzystwa: www.chen.org.pl,
e-mail: chen@chen.org.pl
Treść: Jaromir Śniegowski, Wykonanie strony: Tadeusz Jasienski