Trzynaście energii


(Przygotowane według ustnych wyjaśnień Jana Silberstorffa)

Podstawą teoretyczną taijiquanu jest "trzynaście postaw". Chińskie słowo, tłumaczone jako "postawa" jest tak wieloznaczne, że równie dobrze można mówić o "trzynastu technikach" czy "trzynastu energiach". Według Tao of Tai-chi Chuan Jou Tsung-hwa elementy te odpowiadają Ośmiu Trygramom (techniki ręczne) i Pięciu Stadiom (kierunki poruszania się), co w sumie daje liczbę "13" (nie uważaną w Chinach za pechową).

Mamy więc 4 techniki podstawowe ("cztery bramy", "cztery kierunki" - peng, lu, ji i an), 4 techniki zaawansowane ("cztery rogi" lub "cztery baszty" - cai, lie, zhou i kao)* oraz 5 kierunków ruchu ("pięć kroków" - w przód, w tył, obrót w lewo, obrót w prawo i kierunek pionowy, służący do "zakorzeniania się" i łapania równowagi, związane kolejno z Ogniem, Wodą, Drzewem, Metalem i Ziemią, czyli tzw. Pięcioma Stadiami).

Już jednak co do interpretacji tych nazw istnieje między poszczególnymi źródłami spora różnica. Jedni widzą w nich konkretne techniki, inni uniwersalne wzorce poruszania się, obecne w każdym ruchu sztuki. Istnieje też poważna rozbieżność, jeśli chodzi o interpretację znaczenia podanych nazw.

W stylu Chen podział ten nie istnieje. Skojarzenie "technik" czy "energii" z Ośmioma Trygramami i Pięcioma Stadiami jest bowiem dość późną inowacją, wprowadzoną w stylu Yang. W użyciu jest natomiast aż 13 takich terminów. Mistrzowie naszego stylu traktują je jako określenia sposobów użycia energii i jej ukierunkowania, stąd najczęstsze tłumaczenie to "trzynaście energii". Odnoszą się one tylko do form ręcznych, gdyż każda z broni, a więc miecz i podwójny miecz, szabla i podwójna szabla, kij/włócznia oraz halabarda guandao posiadają własne, charakterystyczne dla siebie 13 energii. Jak w stylu Yang, wyróżnia się też kierunki poruszania się (w tył, w przód, w lewo, w prawo i środek), co podaje nawet tekst Dziesięciu zasad Chen Changxinga, jednego z najsłynniejszych źródeł do teorii stylu. Kierunki te nie są jednak wliczane do "trzynastu energii". Prócz wymienionych wyżej, w stylu Chen istnieje 5 następnych sposobów stosowania siły, co daje w wyniku liczbę "13". Są to więc w kolejności:


Osiem "energii" znanych powszechnie:


Peng

- prawie wszyscy określają tę energię jako podstawową, obecną we wszystkich ruchach i innych energiach. W stylu Chen termin ten oznacza umiejętność utrzymania równowagi, rozparcia się we wszystkich kierunkach. Związana jest ona z pewnym naciągnięciem się, rozwarciem kończyn na wszystkie strony, co pozwala na utrzymanie mocnej pozycji bez napinania zewnętrznych aktonów mięśni i bez niepotrzebnego wysiłku czy męczenia się. Stąd wrażenie, że siła w tai-chi osiągana jest bez starań i napięcia (w rzeczywistości jest pewne napięcie, ale tylko aktonów mięśni bezpośrednio przylegających do szkieletu, co Chińczycy określają jako "skierowanie qi do kości, a nie do mięśni". Peng jest więc sposobem na kontrolowanie swojej pozycji we wszystkich kierunkach i zachowanie równowagi.

Inne interpretacje

  • umiejętność wytwarzania wokół siebie mentalnej "strefy" broniącej ciała;
  • technika "odparcia ataku", jak najczęściej tłumaczone jest to słowo;
  • odpowiada trygramowi 'qien'.

Lu

- "ściągnięcie w tył", będące odpowiedzią na atak przeciwnika, skierowany w naszą stronę i wykorzystujący jego siłę. Polega on na obrocie ciała, zejściu z linii ataku i pociągnięciu ręki (lub rąk) przeciwnika w tę samą stronę, w którą uderzał.

Inne interpretacje

  • na ogół zgodne z powyższym;
  • odpowiada trygramowi 'kun'.

Ji

- tłumaczony najczęściej jako "nacisk"; dla adeptów Chen oznacza pchnięcie przeciwnika w ten sposób, że kieruje się swą siłę nie na wprost, lecz lekko w bok, w prawo lub w lewo, co utrudnia mu stawianie oporu.

Inne interpretacje

  • istnieją spore rozbieżności między mistrzami. Niektórzy określają tak pchnięcie gwałtowne i krótkie, które nie powoduje przemieszczenia ciała przeciwnika i sprawia, że energia wyładowuje się na jego narządach wewnętrznych;
  • inni twierdzą, że istotą ji jest zbliżanie się do siebie dłoni atakującego;
  • odpowiada trygramowi 'kan'.

An

- odepchnięcie zbliżającego się przeciwnika na wprost, co pozwala na użycie całej energii ciała osoby pchającej, ale popychanemu ułatwia stawienie oporu - kierunek energii nie zmienia się, wobec czego wystarczy stać w prawidłowej, zakorzenionej pozycji, by nie można było nas ruszyć. An grozi także, że atakujący pchnie za daleko i straci własne zakorzenienie. Z tego powodu wiele ataków w czasie ćwiczeń zaczyna się jako an (najsilniejsze, w celu wykorzenienia przeciwnika), a kontynuowane jest jako ji (mylące i pozwalające na zachowanie własnej pozycji, gdyż pchający przekręca się w miejscu, a nie przesuwa do przodu).

Inne interpretacje

  • Ci sami, którzy uznawali ji za pchnięcie krótkie i gwałtowne, terminem an określają pchnięcie długie, dalekie i wolne, powodujące przemieszczenie ciała atakowanego, ale bezpieczne dla jego wnętrza. Wszyscy jednak zgadzają się, że an to "pchnięcie", z tego względu termin ten można uznać za raczej jednoznaczny;
  • odpowiada trygramowi 'li'.

Następne terminy, jako używane rzadziej (nie ćwiczy się określanych przez nie umiejętności podczas podstawowych Pchających Dłoni), mają też mniej sprzecznych interpretacji.



Cai

- ściągnięcie w dół. Od lu różni się tym, że następuje zmiana kierunku ciągnięcia w stronę podłoża, co wymaga użycia siły.

Inne interpretacje

  • odpowiada trygramowi 'sun'.

Lie

- tłumaczone jako "rozdzielenie", "rozszczepienie" polega na tym, że siłę stosuje się w dwu przeciwnych kierunkach, rozciągając przeciwnika (najczęściej jego kończynę) i pozbawiając go w ten sposób równowagi lub przełamując opór.

Inne interpretacje

  • niektórzy wręcz określają tę technikę jako "złamanie" lub "kontrolę" (tj. założenie dźwigni), gdyż drugie zastosowanie lie jest bardziej znane;
  • odpowiada trygramowi 'zhen'.

Zhou

- uderzenie łokciem na wprost, z lewa na prawo lub odwrotnie, a także w dół. Technika ta jest silna i gwałtowna, często przypomina silne i twarde ji.

Inne interpretacje

  • odpowiada trygramowi 'tui'.

Kao

- tłumaczone jako "uderzenie barkiem", lecz tak naprawdę chodzi o użycie całego ciała. W tai-chi najczęściej jesteśmy wyprostowani, stąd każde kao angażuje nie tylko bark, ale i biodro i cały bok. Od ustawienia przeciwnika zależy też, czy pchniemy go barkiem, czy częściowo plecami lub klatką piersiową. Niezależnie od tego, zawsze będzie to kao. Ze względu na nieco mniejszą dynamikę ciała, kao przypomina raczej łagodne lecz silne pchnięcie, niż uderzenie.

Inne interpretacje

  • odpowiada trygramowi 'ken'.

Pięć "energii" charakterystycznych dla stylu Chen

(nie ma więc rozbieżności w ich interpretacji między szkołami).


Teng

- uderzenie z dołu w górę, najczęściej łokciem czy barkiem.


Shan

- unik w dół. Gdy ktoś nas popycha czy uderza, zamiast obracać się lub ustępować w tył obniżamy pozycję, schodząc z linii ataku.


Zhe

- wykorzystanie ataku przeciwnika do przekręcenia jego ciała (nadania mu ruchu obrotowego), co na ogół kończy się tym, że znajdujemy się za plecami wykorzenionego i pozbawionego równowagi atakującego i łatwo możemy założyć mu dźwignię na kręgosłup lub kończynę.


Kong (pustka)

- charakteryzuje działania zaawansowanego i doświadczonego praktyka. Oznacza wyprzedzanie akcji przeciwnika tak, że w momencie jego ataku już nie jesteśmy na jego linii, a więc ciosy i pchnięcia trafiają w pustkę, zmuszając go do marnotrawienia energii (nie dość, że musiał użyć jej do wyprowadzenia ataku, to co najmniej taką samą ilość zużywa na jego zatrzymanie i utrzymanie równowagi).


Huo (ogień)

- technika spotykana tylko w stylach tai-chi, które zachowały pełne walory bojowe. W nich bowiem od spoczynku przechodzi się do szybkich i gwałtownych jak ogień ataków czy kontrataków, co nadal wymaga rozluźnienia i doskonałej techniki.


Należy pamiętać, że atak adepta tai-chi nigdy nie jest jednorodny. Wielokrotne zmiany kierunku i sposobu przeprowadzenia w trakcie ataku to jeden z podstawowych wymogów, bez którego nie sposób stosować tej sztuki. To, co zaczyna się jako lu, może być kontynuowane jako cai, a potem teng. Jednolite z pozoru pchnięcie w rzeczywistości składa się z wielu następujących po sobie an, ji, a nawet kao i zhou, zaś czasami kończy się jako huo. Klasę zawodnika rozpoznaje się po tym, że nie da się tych poszczególnych faz dokładnie odróżnić.

W wypadku ruchów formy np. shi jiu shi (forma 19 ruchów) - Rozczesywanie Grzywy Dzikiego Konia zaczyna się jako lu, potem następuje kao i lie, zaś Sześć Pieczęci i Cztery Zamknięcia to najpierw lu, potem cai, w końcu lie i an.

Nie należy więc (przynajmniej na gruncie stylu Chen) traktować "trzynastu energii" jako oddzielnych technik i jako takich ich ćwiczyć. Od tego są formy i Pchające Dłonie.







* Niejasne to nazewnictwo nawiązuje do powstałego w epoce "Wiosen i Jesieni" schematycznego planu budowy twierdzy i obozu wojskowego. Obiekty takie budowano na planie czworokąta, otoczonego murem lub wałem ziemnym i palisadą. Pośrodku boków znajdowały się zwrócone w 4 podstawowych kierunkach bramy, od których prowadziły aleje na plac centralny z ołtarzami Nieba i Ziemi. Rogi czasem wzmacniano niskimi basztami. Tak więc trygramy 'qien', 'kan', 'kun' i 'li', rozmieszczone w sposób zwany Porządkiem Wcześniejszego Nieba, który jest właściwy dla teorii tai-chi, skupiającej się na stanie "naturalnym", "przedspołecznym", odpowiadają kolejno kierunkom: południowemu, wschodniemu, północnemu i zachodniemu, a więc bramom umocnień. Trygramy pozostałe zaś kierunkom pośrednim, a więc rogom lub basztom budowli.

Ponieważ pochodzenie tego nazewnictwa dla niektórych było niewiadome, używali również nazwy Osiem Bram (ba men), co nie jest właściwe, gdyż w chińskich umocnieniach bramy nigdy nie były zwrócone w kierunkach pośrednich, ani nie znajdowały się na rogach czworokąta.
Powrót do tekstu



copyright © Jaromir Śniegowski
Polskie Towarzystwo Rozwoju Chen Taiji Quan
Oficjalna strona Towarzystwa: www.chen.org.pl,  e-mail: chen@chen.org.pl
Treść: Jaromir ŚniegowskiWykonanie stronyTadeusz Jasienski